درحال بارگزاری
تمامی حقوق این وبسایت برای گالری ساعت علیزاده محفوظ میباشد. - نقشه بصری
موتور ساعت مچی بخشی است که تمام فعالیتهای ساعت، از حرکت عقربهها تا نمایش تاریخ و قابلیتهای پیچیدهتر، به آن وابسته است. این بخش در طول زمان تغییرات زیادی را تجربه کرده و هر نسل از موتورها برای افزایش دقت، راحتی استفاده یا کاهش محدودیتهای نسل قبل توسعه یافته است. بررسی تاریخچه موتور ساعت مچی ما را از ساعتهای مکانیکی دستی که نیاز به کوک مرتب داشتند، به موتورهای اتوماتیک، کوارتز، سولار و کالیبرهای پیشرفته امروزی میرساند.
نکته جالب این است که با ورود فناوریهای جدید، موتورهای قدیمی از بین نرفتند و هنوز هم ساعتهای مکانیکی، اتوماتیک و کوارتز در کنار یکدیگر تولید میشوند. در ادامه این مسیر را بررسی خواهیم کرد.
سرفصلهای مقاله:
موتور یا Movement مجموعهای از قطعات است که انرژی موردنیاز ساعت را دریافت، کنترل و به بخشهای مختلف منتقل میکند. نوع این قطعات و نحوه تأمین انرژی، به فناوری موتور بستگی دارد. برای مثال، در ساعتهای مکانیکی، انرژی داخل فنر اصلی ذخیره میشود. موتورهای کوارتز معمولاً از باتری استفاده میکنند و ساعتهای سولار نور را به انرژی الکتریکی تبدیل میکنند.
در کنار اصطلاح موتور، نام کالیبر یا Caliber نیز زیاد دیده میشود. کالیبر معمولا به مدل یا طراحی مشخص یک موتور اشاره دارد. برای مثال ممکن است یک برند چند کالیبر اتوماتیک داشته باشد که از نظر اندازه، ذخیره انرژی، دقت یا امکانات با یکدیگر متفاوت باشند.
نخستین جنبش مهم در تاریخ موتور ساعت با مکانیزمهای مکانیکی شکل گرفت. در این موتورها خبری از باتری، مدار الکترونیکی یا کریستال کوارتز نبود و انرژی از طریق یک فنر تأمین میشد. این فنر که Mainspring یا فنر اصلی نام دارد، پس از کوک شدن انرژی را در خود ذخیره کرده و سپس بهآرامی آن را آزاد میکند. بعد از آن مجموعه چرخدندهها انرژی آزادشده را در موتور انتقال میدهند.
اما اگر فنر انرژی خود را بدون کنترل آزاد کند، ساعت نمیتواند زمان را با نظم مشخصی نمایش دهد. به همین دلیل بخشهایی مانند سیستم فرار یا Escapement و چرخ بالانس وارد عمل میشوند و جریان انرژی را کنترل میکنند. این ساختار مکانیکی پایه هنوز هم در بسیاری از ساعتهای مکانیکی مدرن وجود دارد؛ با این تفاوت که دقت ساخت، جنس قطعات و فناوری تولید آنها بسیار پیشرفتهتر شده است.
پیشنهاد مطالعه: معنی علائم و نمادها روی ساعتهای مچی چیست؟
در ساعتهای مکانیکی ابتدایی، کاربر باید خودش انرژی لازم برای کار کردن موتور را تأمین میکرد. این موتورها امروزه با نام Hand-Wound یا مکانیکی دستی شناخته میشوند. با چرخاندن دسته کوک، فنر اصلی جمع میشود و انرژی در آن ذخیره خواهد شد. پس از آن، فنر بهتدریج باز شده و موتور را فعال نگه میدارد. مسیر انتقال انرژی را میتوان به شکل ساده زیر نشان داد:
پس از تمام شدن انرژی ذخیرهشده، ساعت متوقف و باید دوباره کوک شود. موتورهای دستی هنوز هم در ساعتهای مدرن استفاده میشوند. امروزه استفاده از آنها بیشتر به جذابیت سنتی، ارتباط مستقیم کاربر با ساعت و علاقه به مهندسی مکانیکی مربوط است تا نبود گزینههای دیگر.
.jpg)
نیاز به کوک مرتب یکی از محدودیتهای ساعتهای مکانیکی دستی بود. راهحل ساعتسازان برای این مشکل، استفاده از حرکت طبیعی مچ دست برای کوک کردن فنر بود. در نتیجه موتور اتوماتیک یا Automatic توسعه پیدا کرد. مهمترین بخش اضافهشده به این موتورها، قطعهای به نام روتور است. روتور با حرکت دست میچرخد و انرژی این حرکت را از طریق مجموعهای از چرخدندهها به فنر اصلی منتقل میکند.
بنابراین ساعت مچی اتوماتیک همچنان یک ساعت مکانیکی محسوب میشود. با این تفاوت که بخشی از فرایند کوک به شکل خودکار انجام میشود. توسعه ساعتهای خودکوک در دهه ۱۹۲۰ سرعت گرفت و نمونههای تجاری آن بهتدریج وارد بازار شدند. در سالهای بعد نیز طراحی روتور و سیستم کوک پیشرفت کرد و موتورهای اتوماتیک به یکی از مهمترین گروههای موتور ساعت مچی تبدیل شدند.
پیشنهاد مطالعه: چرا ساعت های اتوماتیک نیاز به کوک دستی ندارند؟
ساعت اتوماتیک فقط در زمان حرکت دست کار نمیکند. انرژی ایجادشده توسط روتور در فنر اصلی ذخیره میشود و حتی پس از برداشتن ساعت از روی مچ، موتور برای مدت مشخصی فعال باقی میماند. اسن نوع ذخیره انرژی و مدت زمانی که به ساعت انرژی کار کردن میدهد، Power Reserve یا ذخیره انرژی گفته میشود. برای مثال اگر موتوری ۴۰ ساعت ذخیره انرژی داشته باشد، پس از شارژ کامل و کنار گذاشتن ساعت میتواند حدود ۴۰ ساعت به کار خود ادامه دهد.
در موتورهای جدیدتر، افزایش Power Reserve به یکی از زمینههای مهم رقابت میان تولیدکنندگان تبدیل شده است. امروزه بسیاری از کالیبرها میتوانند بیش از دو روز کار کنند و بعضی نمونههای پیشرفتهتر ذخیره انرژی چندروزه دارند. این قابلیت برای افرادی کاربردی است که چندین ساعت دارند و ممکن است هر مدل را بهصورت روزانه استفاده نکنند.
پیشنهاد مطالعه: Power Reserve در ساعتهای مکانیکی
مرحله بعدی در تاریخچه موتور ساعت مچی زمانی شکل گرفت که شرکتهای ساعتسازی استفاده از نیروی برق را آزمایش کردند. در میانه قرن بیستم، ساعتهایی وارد بازار شدند که باتری بخشی از انرژی موردنیاز آنها را تأمین میکرد، اما هنوز از ساختارهایی استفاده میکردند که با موتورهای کوارتز امروزی تفاوت داشت.
یکی از فناوریهای معروف این دوره، ساعتهای Tuning Fork یا دیاپازونی بود. در این سیستم یک قطعه فلزی با فرکانس مشخص میلرزید و از این لرزش برای تنظیم حرکت ساعت استفاده میشد. این فناوریها عمر سلطه نسبتاً کوتاهی داشتند، اما اهمیت تاریخی آنها زیاد بود؛ زیرا نشان دادند برای اندازهگیری زمان لزوما نباید فقط به سیستمهای کاملا مکانیکی متکی بود. همین مسیر زمینه را برای بزرگترین تحول صنعت ساعت در قرن بیستم آماده کرد.
.jpg)
موتور کوارتز نحوه ساخت و استفاده از ساعت مچی را تغییر داد. این فناوری بهجای استفاده از چرخ بالانس برای تنظیم زمان، از نوسان بسیار منظم کریستال کوارتز کمک میگیرد. در موتور کوارتز، باتری جریان الکتریکی کوچکی را به کریستال ارسال میکند. کریستال در بسیاری از ساعتها با فرکانس ۳۲٬۷۶۸ هرتز نوسان میکند. سپس مدار الکترونیکی این نوسانها را شمارش کرده و آنها را به سیگنالهای منظم زمانی تبدیل میکند. در ساعتهای عقربهای، موتور پلهای این سیگنال را دریافت کرده و عقربهها را حرکت میدهد.
مسیر عملکرد به شکل ساده چنین است:
دقت بالا، تولید آسانتر و نگهداری کمدردسرتر باعث شد ساعتهای کوارتز در مدت نسبتاً کوتاهی بخش بزرگی از بازار جهانی را در اختیار بگیرند.
پیشنهاد مطالعه: تفاوت موتور کوارتز و اتوماتیک چیست؟
یکی از مهمترین اتفاقات در سیر تکامل موتور ساعت در سال ۱۹۶۹ رخ داد. برند ساعت سیکو در این سال ساعت Quartz Astron 35SQ را عرضه کرد که بهعنوان نخستین ساعت مچی کوارتز تجاری شناخته میشود. مدل Astron در زمان عرضه یک ساعت بسیار پیشرفته و گرانقیمت بود، اما فناوری استفادهشده در آن خیلی زود مسیر صنعت را تغییر داد.
با پیشرفت روشهای تولید، ساخت موتورهای کوارتز ارزانتر شد و شرکتهای بیشتری توانستند ساعتهایی دقیق و مقرونبهصرفه تولید کنند. گسترش سریع این فناوری در دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ فشار زیادی بر صنعت سنتی ساعتسازی، بهخصوص تولیدکنندگان ساعت مچی سوئیسی وارد کرد. این دوره که با کاهش تقاضا برای بسیاری از ساعتهای مکانیکی همراه بود، امروزه با عنوان بحران کوارتز شناخته میشود.
با ورود موتورهای کوارتز به دنیای ساعت، ممکن بود تصور شود ساعتهای مکانیکی برای همیشه کنار گذاشته خواهند شد؛ اما چنین اتفاقی نیفتاد. دقت بیشتر کوارتز نتوانست یکی از ویژگیهای مهم ساعت مکانیکی را جایگزین کند: جذابیت مهندسی و هنر ساعتسازی.
یک موتور مکانیکی ممکن است از دهها یا صدها قطعه بسیار کوچک تشکیل شده باشد که بدون باتری با هماهنگی کامل در کنار یکدیگر کار میکنند. در مدلهای سطح بالاتر، حتی پرداخت و تزئین پلها، چرخدندهها و روتور نیز اهمیت زیادی دارد. دلایل محبوبیت مداوم این موتورها شامل موارد زیر است:
به همین دلیل، موتورهای مکانیکی بعد از انقلاب کوارتز بیش از گذشته جایگاهی تخصصی، کلکسیونی و لوکس پیدا کردند.
پیشنهاد مطالعه: راهنمای راه اندازی کلکسیون ساعت
موتور کوارتز دقت زیادی داشت، اما همچنان به باتری وابسته بود. یکی از راههای کاهش این وابستگی، استفاده از نور برای تأمین انرژی بود. در ساعت سولار، پنلهای مخصوص نور طبیعی یا مصنوعی را دریافت و به انرژی الکتریکی تبدیل میکنند. این انرژی در یک سلول شارژی ذخیره شده و برای کار کردن موتور مورد استفاده قرار میگیرد. فناوریهای Citizen Eco-Drive و Casio Tough Solar از شناختهشدهترین نمونههای این سیستم هستند.
مزیت اصلی موتور سولار این است که کاربر در شرایط عادی کمتر به تعویض منبع انرژی نیاز پیدا میکند. کافی است ساعت در بازههای مناسب در معرض نور قرار بگیرد. در نسلهای جدید، فناوری سولار با امکانات دیگری مانند دریافت امواج رادیویی یا GPS ترکیب شده و امکان تنظیم بسیار دقیق زمان را فراهم کرده است.
پیشنهاد مطالعه: ساعت سولار چیست و چگونه کار میکند؟
.jpg)
یکی از جالبترین مراحل تکامل موتورهای ساعت، ترکیب اصول مکانیکی با فناوری الکترونیکی است. Spring Drive نمونه شاخص این رویکرد محسوب میشود. در این فناوری، انرژی اصلی همچنان توسط فنر مکانیکی تأمین میشود و چرخدندهها به روش مکانیکی حرکت میکنند. تفاوت اصلی در سیستم کنترل زمان است که از کریستال کوارتز و مدار الکترونیکی استفاده میشود. این ترکیب باعث شده Spring Drive دقت بالایی داشته باشد، در حالی که انرژی حرکت آن از فنر تأمین میشود.
یکی دیگر از مشخصههای معروف آن، حرکت بسیار نرم عقربه ثانیهشمار است. عقربه برخلاف ساعت کوارتز معمولی به شکل تیکتیک حرکت نمیکند و بهصورت پیوسته روی صفحه میلغزد. نخستین نمونه تجاری این فناوری در سال ۱۹۹۹ عرضه شد و بعدها در مجموعههای مختلف Grand Seiko توسعه پیدا کرد.
برند منتخب: ساعت سیتیزن
اصطلاح In-House Movement در سالهای اخیر بیشتر از گذشته در صنعت ساعتسازی شنیده میشود. این اصطلاح برای موتوری به کار میرود که طراحی و بخش قابلتوجهی از فرایند تولید آن توسط خود برند یا مجموعه تولیدی وابسته به آن انجام شده باشد. ساخت کالیبر اختصاصی به برند اجازه میدهد ویژگیهایی مانند ابعاد، Power Reserve، نوع Complication و طراحی ظاهری موتور را متناسب با نیاز خود توسعه دهد.
البته In-House بودن لزوماً به معنی برتری موتور نیست. بسیاری از کالیبرهای تولیدشده توسط سازندگان تخصصی موتور نیز از نظر دوام و دقت عملکرد بسیار خوبی دارند. هنگام ارزیابی یک موتور برای خرید ساعت مچی بهتر است علاوه بر محل تولید، به دقت، کیفیت ساخت، قابلیت تعمیر، دوام و سابقه عملکرد آن نیز توجه کنید.
مسیر تکامل موتور ساعت مچی را میتوان از طریق مقایسه نسلهای اصلی بهتر مشاهده کرد.
|
نوع موتور |
منبع انرژی |
دقت معمول |
باتری معمولی |
ویژگی اصلی |
|---|---|---|---|---|
|
مکانیکی دستی |
فنر |
متوسط |
ندارد |
نیاز به کوک دستی |
|
اتوماتیک |
فنر و حرکت دست |
متوسط |
ندارد |
کوک خودکار با روتور |
|
کوارتز |
باتری |
بالا |
دارد |
دقت بالا و نگهداری آسان |
|
سولار |
نور |
بالا |
ندارد |
شارژ انرژی با نور |
|
Spring Drive |
فنر + کنترل الکترونیکی |
بسیار بالا |
ندارد |
ترکیب مکانیک و کوارتز |
نگاهی به تاریخچه موتور ساعت مچی نشان میدهد که هر تحول مهم با هدف برطرف کردن یک محدودیت شکل گرفته است. موتورهای دستی امکان ذخیره و کنترل انرژی مکانیکی را فراهم کردند، موتورهای اتوماتیک نیاز به کوک مداوم را کاهش دادند و ظهور کوارتز سطح جدیدی از دقت و دسترسی را به بازار آورد. پس از آن، فناوری سولار وابستگی به باتری معمولی را کمتر کرد و سیستمهایی مانند Spring Drive راهی برای ترکیب مکانیک و الکترونیک ارائه دادند.
با وجود این پیشرفتها، فناوریهای قدیمی کنار گذاشته نشدند. امروزه ساعتهای دستی، اتوماتیک، کوارتز و سولار همگی کاربرد خود را دارند و همین تنوع یکی از جذابترین بخشهای صنعت ساعتسازی است.